Dünya genelinde yaklaşık 2 milyar insan, yemek hazırlarken açık ateş veya kirletici yakıt kullanan basit ocaklara bağımlı yaşamını sürdürüyor. Uluslararası Enerji Ajansı'na (IEA) göre bu yöntemlerin yol açtığı ev içi hava kirliliği, yılda yaklaşık 2,5 milyon erken ölümle bağlantılı. Sorunun en yoğun yaşandığı bölgelerin başında ise Afrika geliyor.
Odun, odun kömürü, kömür ve benzeri yakıtların verimsiz ocaklarda yakılması, insanların günlük olarak zararlı dumana maruz kalmasına neden oluyor. Sağlık üzerindeki yükün yanı sıra yakacak temini için harcanan zaman ve orman kaybı da sorunun sosyal ve çevresel boyutlarını büyütüyor.
IEA'nın 2026 değerlendirmesine göre Sahra Altı Afrika'da yaklaşık 1 milyar kişi halen temiz pişirme çözümlerine erişemiyor.
Kadınlar ve çocuklar daha fazla etkileniyor
Temiz pişirme imkanlarına erişimdeki sorun, özellikle kadınlar ve kız çocukları üzerinde daha ağır sonuçlar doğuruyor.
IEA, geleneksel yöntemlerle yemek pişirmenin yalnızca zararlı dumana maruziyeti artırmadığını, yakacak toplamak ve ateşle ilgilenmek için harcanan saatler nedeniyle eğitim ve çalışma imkanlarını da sınırladığını belirtiyor.
Konu, 22 Eylül'de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu kapsamında düzenlenen ilk üst düzey temiz pişirme etkinliğinde de gündeme geldi. Kenya ve Norveç hükümetleri ile IEA'nın öncülük ettiği toplantıda, sorunun sağlık, enerji, kalkınma ve çevre üzerindeki etkileri değerlendirildi.
Odun ve kömür kullanımı çevreyi de etkiliyor
Geleneksel pişirme yöntemlerinin etkileri insan sağlığıyla sınırlı kalmıyor.
IEA'ya göre geleneksel pişirme uygulamalarından kaynaklanan emisyonlar ve ormansızlaşmanın toplam etkisi yılda yaklaşık 1,2 milyar ton sera gazı emisyonuna ulaşıyor. Bu miktar, uluslararası havacılık ve deniz taşımacılığından kaynaklanan emisyonlarla karşılaştırılabilecek büyüklükte.
Temiz pişirme çözümlerinin yaygınlaşması ise odun ve kömür tüketiminin azaltılmasına, ormanların korunmasına ve zararlı kirleticilere maruziyetin düşürülmesine katkı sağlayabiliyor.
Afrika için yılda 4 milyar dolarlık yatırım gerekiyor
Sorunun çözümü için ihtiyaç duyulan finansman da hesaplandı.
IEA'nın değerlendirmesine göre Afrika'da temiz pişirme imkanlarının yaygınlaştırılması ve 2030 hedeflerine ulaşılması için yıllık yaklaşık 4 milyar dolarlık sermaye yatırımı gerekiyor.
2024 yılında Paris'te gerçekleştirilen Afrika'da Temiz Pişirme Zirvesi'nde kamu ve özel sektör tarafından 2,2 milyar doların üzerinde finansman taahhüdü verilmişti.
IEA'nın Eylül 2026'da açıkladığı verilere göre bu kaynağın üçte birinden fazlası 28 Afrika ülkesindeki somut projelere aktarılmış durumda. Zirveden bu yana kıta genelinde 120'den fazla yeni temiz pişirme politikası da hayata geçirildi.
Temiz pişirmeye erişimde ilerleme hızlanıyor
Son yıllarda yapılan yatırımlar ve uygulanan politikalar bazı bölgelerde ilerleme sağlasa da Afrika'daki açık halen oldukça büyük.
IEA, temiz pişirmeye erişimi yalnızca enerji meselesi olarak değil; halk sağlığı, kadınların ekonomik hayata katılımı, eğitim, çevrenin korunması ve kalkınmayla doğrudan bağlantılı bir konu olarak değerlendiriyor.
Bu nedenle önümüzdeki yıllarda finansmanın artırılması ve temiz pişirme teknolojilerinin daha geniş kitleler için erişilebilir hale getirilmesi, 2030 hedeflerine ulaşılmasında belirleyici olacak.
