1973 Yom Kippur Savaşı'ndan Covid-19 dönemine kadar küresel petrol krizleri, arz kesintileri ve jeopolitik gerilimlerle ekonomileri derinden etkiledi. Son olarak ABD–İsrail–İran hattındaki gelişmelerle yükselen petrol fiyatları, enerji güvenliği tartışmalarını yeniden gündeme taşıdı. İşte dünya tarihindeki öne çıkan en büyük petrol krizleri
Küresel çapta petrol arzı sıkıntıları ve petrol fiyatlarının yükselmesinin etkisi, özellikle 2. Dünya Savaşı sonrası petrole dayalı ekonomilerin güç kazanmasıyla ve sanayileşmenin hızlanmasıyla daha da hissedilebilir hale geldi.
Bu duruma son örnek olarak ABD ve İsrail'in 28 Şubat sabahı İran'a yönelik başlattıkları ve karşılıklı saldırılarla devam eden bölgesel durumdan dolayı petrol fiyatlarının yükselmesi, benzinliklerde metrelerce kuyruk oluşmasına, bazı ülkelerde belirli günlerde uzaktan çalışma modeline geçilmesine ve daha birçok önlem alınmasına yol açtı.
Küresel arzı sıkıntıya giren ve fiyatı yükselen petrole yönelik bu durum, dünyada daha önce aynı veya benzer sebeplerden kaynaklanan petrol krizlerini gündeme getirdi.
6 Ekim 1973'te Mısır ve Suriye liderliğinde Arap ülkeleri İsrail'e bir saldırı başlattı. Yom Kippur Savaşı olarak bilinen bu savaş sonrasında patlak veren ilk büyük petrol krizi, Arap ülkelerinin İsrail'i destekleyen Batılı ülkelere karşı siyasi ve ekonomik bir tepki olarak petrol ihracatını kısıtlama kararı almasıyla başladı.
17 Ekim 1973'te, Arap Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütüne (OAPEC) üye ülkeler, petrol fiyatlarını yüzde 70 artırarak, aylık yüzde 5 üretim kesintisi yaparak ve ABD'ye petrol sevkiyatını yasaklayarak misillemede bulundu. Hollanda, Portekiz ve Güney Afrika da İsrail'e diplomatik ve askeri destek sağlama rolleri nedeniyle hedef alındı.
O dönemde Ortadoğu, dünya petrol üretiminin yaklaşık yüzde 36'sını karşılıyordu ve ambargo, dünyayı günde yaklaşık 4,5 milyon varil petrol açığıyla karşı karşıya bıraktı.
Bu süreçte Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) üyesi ülkelerin üretimi kısmasıyla küresel petrol arzı kısa sürede yaklaşık yüzde 7 daraldı.
Arzın hızla azalmasına karşılık talebin sabit kalması, petrol fiyatlarının kısa sürede 3-4 dolar civarından 11-12 dolar civarına kadar yükselmesine neden olurken özellikle ABD ve Avrupa'da enerji tedarikinde aksaklıklara sebep oldu, benzin istasyonlarında uzun kuyruklar oluştu ve birçok ülke enerji tüketimini sınırlamaya yönelik politikalar uygulamaya başladı.
Bu kriz aynı zamanda sanayileşmiş ülkelerde ekonomik büyümenin yavaşlamasına, enflasyonun yükselmesine ve "stagflasyon" olarak tanımlanan hem durgunluk hem de fiyat artışının birlikte yaşandığı bir ekonomik tabloya yol açtı, bunun sonucunda enerji arz güvenliği konusu devletlerin uzun vadeli stratejileri arasında öncelikli bir başlık haline geldi.
Bu senaryoda o dönem ABD'de benzin fiyatları bir yıl içinde yüzde 40'tan fazla artarken Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) üye ülkelerinde enflasyon oranları çift haneye yükseldi.
1979 yılında İran Devrimi ile ortaya çıkan ikinci büyük petrol krizi ise İran'da yaşanan siyasi dönüşüm sürecinde petrol üretiminin önemli ölçüde sekteye uğraması ve ihracatın azalması nedeniyle küresel arzda yeni bir daralma yaşanmasıyla tetiklendi.
Devrim sürecinde grevler, üretim tesislerindeki aksaklıklar ve artan siyasi belirsizlikler, İran'ın petrol sektörünü doğrudan etkilerken, ülkenin günlük petrol üretimi kısa sürede yaklaşık 4,8 milyon varil azaldı.
O dönemde dünyanın en büyük petrol ihracatçılarından biri olan İran'daki üretim kaybı, küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 5'ine denk gelen bir daralmaya yol açarak piyasalarda ciddi bir arz endişesi oluşturdu.
Arzda yaşanan bu kesinti ve panik alımlarıyla birlikte petrol fiyatları hızla yükselirken 1979-1980 döneminde varil fiyatı yaklaşık 15 dolardan 39 dolara çıkarak iki kattan fazla artış gösterdi.
Aynı dönemde enerjiye bağımlı ekonomilerde büyüme hızının yavaşladığı, tüketim ve yatırım kararlarının olumsuz etkilendiği ve küresel ölçekte ekonomik belirsizliğin arttığı kaydedildi.
1990'DA IRAK'IN KUVEYT'İ İŞGALİ
Kuveyt'in 1990'da Irak tarafından işgali ile başlayan petrol krizi ise her iki ülkenin toplam petrol üretiminin önemli ölçüde kesintiye uğrayabileceğine yönelik beklentilerin piyasada güçlü bir arz riski algısı oluşturması ve bu algının kısa sürede fiyatlara yansımasıyla ortaya çıktı.
Irak ve Kuveyt'in toplamda günlük yaklaşık 4 ila 5 milyon varillik petrol üretiminin risk altına girmesi, o dönem küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 7-8'inin tehdit altında olduğu anlamına geliyordu.
İşgalin ardından piyasalarda oluşan arz riski algısı, petrol fiyatlarının kısa sürede sert şekilde yükselmesine neden olurken, varil fiyatı birkaç ay içinde yaklaşık 17 dolardan 36 dolara çıkarak iki katına yakın artış gösterdi.
1991'de başlatılan Körfez Harekatı sürecinde Kuveyt'te 600'den fazla petrol kuyusunun aylarca yanması küresel arzın toparlanmasını geciktirdi.








